Sách Tôn Giáo Đạo Thiên Chúa Giáo lý Công giáo

Bài 07: Lương tâm luân lý

Chúng ta có vô số quyết định dệt nên cuộc sống hằng ngày của mình và chúng không gây ra vấn đề gì. Đó là những hành vi đương nhiên. Chúng tạo nên một thứ khung quen thuộc. Nhưng bất ngờ có một cuộc đình công xảy ra tại nơi chúng ta làm việc. Chân trời thường nhật của chúng ta bị xáo trộn : tôi có phải tới nơi làm việc không ? Có phải tham gia đình công hay không ? Tham gia đình công tốt hay xấu ? (hoặc không tham gia thì thế nào ?) Biến cố cụ thể đình công làm nổi lên vấn đề luân lý. Việc phải quyết định đặt ra vấn đề lương tâm. Làm sao soi sáng lương tâm ? Lương tâm có phải là điểm qui chiếu cuối cùng cho việc quyết định không ? Có gì chống đối giữa luật pháp, tự do và lương tâm không ?

                                                      *********

Cần phải định vị rõ từ “lương tâm” trong chiều kích luân lý của nó. Bài học trước (bài 6) đã giới thiệu về luật pháp. Luật pháp đưa ra các chuẩn mực có giá trị chung cho mọi người. Song các chuẩn mực và tiêu chuẩn này còn phải giúp đỡ và soi sáng mỗi người bên trong từng trường hợp riêng. 

Nói đến lương tâm luân lý, tức là nói đến khả năng mà con người có được trong việc nối kết cách xứng hợp tính khách quan của sự thiện (thường được luật pháp đề nghị) với phẩm giá của chính mình là một chủ thể hướng tới sự thiện đó.

Nếu chúng ta hiểu lương tâm luân lý ở đây là một sự sáng suốt không thể sai lầm, thì điều này vượt quá khả năng con người. Hơn nữa, lương tâm không phải là một khả năng sẵn có. Thật vậy, mọi con người đều phải sinh ra với lương tâm, thủ đắc (chiếm hữu) nó, củng cố nó. Lương tâm là một bộ phận không thể tách khỏi việc giáo dục để được tinh tế hơn.

Lương tâm luân lý hướng đến sự Thiện, mở ra cho sự Thiện. Đối với người Kitô hữu, đến với sự Thiện, mở lòng ra cho tiếng gọi của Chúa Kitô, đó là biện phân (có khả năng phân biệt tốt xấu, thiện ác, đúng sai) và yêu mến sự Thiện ấy hay tiếng gọi đó, đồng thời tìm kiếm và dấn thân. Triết gia Aristote gọi là “phronesis”, nghĩa là nhân đức cẩn trọng hay suy đoán đúng đắn, Điều này xảy ra khi đứng giữa hai thái cực thái quá và bất động, người ta phải biện phân từng lúc đâu là mức trung dung, là sự phối hợp tốt nhất của cái đáng mong ước và cái có thể làm. Theo cùng một nghĩa, thánh Tôma Aquino nói đến sự khôn ngoan (“prudentia”) như là khả năng lượng định bằng lý trí hay phê phán chính các hành vi của mình, và tùy theo trường hợp mà quyết định. Ngày nay, có lẽ chúng ta nói đến đó là sự khôn ngoan, (theo nghĩa Kinh thánh muốn nói khi dùng từ này). Sự khôn ngoan bao gồm một thứ suy tư về thế giới và cùng một trật, theo một hướng thực tiễn : vấn đề là con người cần hành xử cách khôn ngoan và khéo léo để thành công trong cuộc sống.

Nói cách khác, nhắc tới lương tâm luân lý, là chỉ định cho mình một phận sự. Kêu gọi đến lương tâm, không phải là rút lui ẩn mình trong tính chủ quan như trong một thành trì (“Mỗi người có chân lý của mình”), nhưng là nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc giáo dục lương tâm , của việc tìm kiếm điều thiện hảo.

Để hành xử một cách có trách nhiệm, mỗi người phải tự soi sáng lương tâm của mình. Lương tâm tìm thấy những chỉ dẫn cách hành xử trong các tập quán, phong tục, luật pháp hiện hành. Không phải là thụ động làm theo luật pháp và phong tục gần như một cách máy móc. Lương tâm phải được cá vị hóa, phải tự hỏi mình cần nuôi dưỡng thứ quan hệ nào với luật pháp và phong tục. Luật pháp, chẳng hạn, có thể được sử dụng như là những tiêu chuẩn cấm đoán đối với những gì cần phải tránh. Vần đề ở đây là xây dựng bản thân và để Thiên Chúa thực hiện công trình của Ngài nơi chúng ta. Cần phải biết biện phân việc này. Đây là điều hết sức riêng tư.

Khi muốn lấy một quyết định mang tính nhân linh, lương tâm tự đặt ra một số câu hỏi cơ bản : Luật này có áp dụng cho những trường hợp của tôi không ? Tập tục này có làm cho tôi được tự do hơn không ? Quyết định này có thích hợp với điều chúng ta biết về Thiên Chúa và ý muốn của Ngài không ? Việc làm trên đây kêu gọi lương tâm từ chối sống theo cách không cần biết mình là ai (“người ta sao tôi vậy”) và theo cách cá nhân chủ nghĩa (“tôi làm chuyện tôi thích”).

Thảo luận, đối chất, trao đổi góp phần cho công việc đào luyện một lương tâm luân lý đích thật. “Bởi vì lương tâm quan hệ tuyệt đối với chuyện tương giao, quyết định của tôi chín mùi nhờ thảo luận hay đối thoại với người khác (…). Không nhất thiết tôi phải làm theo lời khuyên bảo của người khác ; thật sự việc thảo luận hay đối thoại cho phép tôi giúp cho mình, nhờ người khác thấy rõ hơn điều tôi thật sự muốn (…). Từ góc độ này, việc gặp gỡ tha nhân là một yếu tố không thể thiếu trong mọi quyết định mang tính luân lý” (P.VALADIER, Des repères pour agir – Những điểm tham chiếu để hành động- Desciée de Brouwer, 1997, trang 59).

Lương tâm phải không ngừng tìm sự soi sáng. Sự thiện không phải lúc nào cũng hiển nhiên và cuộc sống không ngừng đặt ra những vấn đề mới. Cho nên cần phải tìm kiếm thông tin, cố gắng biện phản đâu là sự thiện đâu là cái tốt nhất có thể. Người ta nghĩ đến bộ ba của Cardijn : xem, xét, làm. Thật vậy, cần phải làm điều thiện để hiểu biết điều ấy tốt hơn. Triết gia Aristote và thánh Tôma Aquino dạy rằng, để biện phân điều thiện, cần phải yêu mến và thực hành điều thiện ; và ngược lại biện phân điều thiện thì có khả năng thực hiện. Có một vòng tròn liên kết việc biện phân và yêu thương. Lương tâm càng được hình thành tốt hơn khi mgười ta càng có khả năng nhận ra sự dấn thân cụ thể phải làm và ham muốn hành động tốt đẹp. Nói ngược lại, ai không làm điều thiện thì quay lưng với sự thật. “Ai làm sự thật thì đến với ánh sáng” (Ga 3,21). Cho nên việc giáo dục lương tâm luân lý cùng một lúc cũng là đào luyện lối nhìn và ước muốn.

Trong việc đào luyện lương tâm và luật pháp và việc cấm đoán có một giá trị xây dựng cấu trúc và tạo điều kiện cho tự do. Tự do đích thật không phải là từ chối mọi lề luật, nhưng là biết sử dụng và tiếp nhận lề luật, và có khi vượt lên cả lề luật, bởi vì người ta đã hiểu được nó tự bên trong.

                                                       ******

Đối với người Kitô hữu, lương tâm cũng là vị thẩm phán cuối cùng của cuộc sống mình. Với đặc tính này : người Kitô hữu biện phân bằng cách qui chiếu về Chúa của mình.

Đối với người Kitô hữu, sống theo lương tâm được niềm tin soi sáng là sống làm sao cho xứng với ơn làm con Thiên Chúa và có khả năng đón nhận mọi người là anh em, đều là con một Cha trên trời. Chúa Giêsu đem lại một định hướng cho lề luật, tập quán và phong tục : làm sao sống các điều này trong sự hiệp nhất của ba tình yêu : yêu bản thân, yêu tha nhân và yêu Thiên Chúa .

Tuy nhiên, người môn đệ Chúa Giêsu thường không tìm thấy những điểm qui chiếu rõ ràng trong bản văn Kinh thánh. Cuộc sống Kitô hữu không phải là vâng lời mặt chữ, nhưng là sống theo Thần Khí Chúa Giêsu. Cho nên cần phải biết biện phân để rõ Thần khí hướng dẫn mình đi đâu. Thông thường Thần Khí soi sáng chúng ta bằng cách đưa chúng ta trở lại với việc chiêm ngắm cuộc đời, lời giảng dạy, cái chết và sự phục sinh của Chúa Giêsu. Từ việc chiêm ngắm này có thể phát sinh một xác tín soi chiếu lương tâm : nếu Chúa Cha hiện diện trong mỗi người, thì mỗi người là anh em, chị em của tôi, thì chính bản thân tôi cũng được Thiên Chúa yêu thương riêng và được kêu gọi xây dựng cộng đồng được làm cho trở nên người hơn.

Cho nên, luật duy nhất của Chúa Giêsu đưa ra sẽ hướng dẫn hành động chúng ta. “Tất cả những gì anh em muốn người ta làm cho mình, thì chính anh em cũng hãy làm cho người ta, vì luật Môsê và các ngôn sứ là thế đó” (Mt 7,12).

Bởi thế, người Kitô hữu tìm thấy trong niềm tin không phải sự phá hủy điều mà lương tâm con người cảm nghiệm, nhưng là sự hoàn thành của lương tâm ấy. Môt cách xử thế luân lý ngay chính sẽ được xây dựng  và làm triển nở. Hơn nữa, người Kitô hữu sống đời mình trong Giáo Hội. Cho nên cộng đoàn tín hữu thường là một nơi ưu tuyển giúp biện phân luân lý. Hãy đọc lại dưới góc độ này chương 18 Tin mừng  theo thánh Mát thêu. Chương này đưa ra những qui định cụ thể hướng dẫn đời sống cộng đồng giáo hội, có thể soi sáng lương tâm Kitô hữu đối diện với đời sống huynh đệ.

Một lương tâm được soi sáng sớm muộn gì cũng phải đối diện với những sai lầm, thiếu sót, những yếu đuối và bất trung. Chính nhờ quay trở lại và suy tư (tự vấn lương tâm) về các hành vi của mình như chúng ta đã thực hiện mà lương tâm có thể nhận ra những thiếu sót của bản thân.

Cái tốt hơn có thể là kẻ thù của cái tốt. Đừng làm quá đáng. Người ta có thể bỏ mình trong việc xét đi xét lại thái quá khiến trở thành quá bối rối. Một cuộc sống đạo đức triển nở, đem lại sự giải thoát xảy ra khi người ta đạt tới chỗ phân biệt được cái chính với cái phụ, tránh được những thứ gây tê liệt. Đôi khi người ta cần tới một ai khác  mà mình tin cậy để thấy rõ hơn và bước tới.

Việc trở lại với bản thân có thể là một tiếng bên trong kêu gọi thay đổi và với sức mạnh Chúa Kitô ban cho ta thành công trong việc thay đổi này. Thú nhận một lỗi phạm giúp giải tỏa lương tâm. Thú nhận tội lỗi mình, quả thật là trở về với bản thân, nhưng là để khám phá ở đó ơn tha thứ của Thiên Chúa  luôn luôn tác động và tiếng Người mời gọi mình đi tới một tương lai mới.

Tin mừng cho thấy nhiều chứng từ thật đẹp về những lần Chúa Giêsu gặp gỡ những người tội lỗi. Chẳng hạn cuộc gặp gỡ của Chúa Giêsu với người phụ nữ ngoại tình (Ga 8, 1-11) dọi chiếu vào hoàn cảnh chung của chúng ta  là những người tội lỗi được vực dậy. Chúa Giêsu , đối diện với thái độ  của những kẻ kết án người phụ nữ, kêu gọi tới lương tâm mỗi người : “Ai trong các ông sạch tội, thì cứ việc lấy đá mà ném trước đi” (Ga 8, 7). Song , họ đi ra, bắt đầu từ những người lớn tuổi nhất … Khi đó, Chúa Giêsu mới nói với người phụ nữ, không phải để lên án chị : “Tôi không lên án chị đâu”, nhưng là để lại mở ra cho chị một con đường : “Chị cứ về đi, và từ nay đừng phạm tội nữa ” (Ga 8, 11). Câu chuyện này được hiện tại hóa trong Giáo hội, trong đời sống đức tin, khi chúng ta xưng thú tội lỗi mình. Thiên Chúa nơi Chúa Giêsu , không kết án chúng ta , nhưng bảo chúng ta lên đường bằng cách ban lại sự sống cho chúng ta.

CÂU HỎI BÀI SỐ 7

Bạn chọn một trong hai câu hỏi sau đây :

Câu số 1 : Đọc chương 18 trong Tin mừng theo thánh Mát thêu (“Bài giảng về Giáo hội”)

Những lời Chúa Giêsu nói tới các mối tương quan giữa chúng ta với nhau có thể giúp soi sáng lương tâm chúng ta . Trong chương này, bạn hãy cho biết những tiêu chuẩn hướng dẫn hành động được Thần Khí Chúa Kitô soi sáng ? Bạn hãy gạch đầu dòng những tiêu chuẩn ấy .

a)     Các câu 1-7 :

b)     Các câu 15-18 :

c)      Các câu 21-35 :

Câu số 2 : Đọc thư 1 Gioan 2, 3-11

Thánh Gioan đưa ra cho chúng ta những tiêu chuẩn hay những điểm qui chiếu nào chống lại sự mù quáng của lương tâm ngay lành ? Ngài có đưa ra những tiêu chuẩn hành động cho người Kitô hữu không ?

Theo bạn “ở trong ánh sáng” là như thế nào ?


Bài số 7- Bài đọc thêm

LƯƠNG TÂM

“Lương tâm không bằng lương tháng” : đó là đầu đề một bài bao mới đây đưa tin về giám đốc và kế toán trưởng Công ty Xổ số của tỉnh Ninh Thuận hưởng lương  người thì 53 triệu, người kia 44 triệu đồng /tháng. Dĩ nhiên số tiền lương cao ngất này là do họ tự cho mình, hoàn toàn không có gì tương xứng với công lao khó nhọc của họ đối với công ty – (vả lại có loại giám đốc nào làm ăn “khoẻ re” như giám đốc một công ty xổ số !) Ngoài ra, những người này còn cho người nhà mình mở nhiều đại lý vé số cấp 1 để hưởng lợi nữa. Bài báo không quên lưu ý rằng Ninh Thuận là một trong những tỉnh nghèo nhất nước. Thật không tin nổi làm sao có những con người vô đạo đức, vô lương tâm đến mức ấy mà không biết xấu hổ! Nhưng mẫu tin sau đây mới lạ đời làm sao: ban giám hiệu ở một trường trung học phổ thông ở Cà Mau đã dùng số tiền 22 triệu đồng của học sinh đóng góp mua nước tinh khiết để nhậu !

Trong thư mục vụ năm 2006 mang tựa đề Sống đạo hôm nay (8-9-2006), các giám mục chúng ta viết: “Trước những thay đổi hiện thời của xã hội làm ảnh hưởng không nhỏ đến cách nghĩ và lối sống của nhiều người, nhất là người trẻ, chúng tôi đề nghị một lộ trình sống đạo khởi đi từ việc đổi mới bản thân. Điểm căn bản trong việc xây dựng con người mới này là làm sao để bản thân mỗi người ý thức và sống  đúng phẩm giá của mình; bởi lẽ phẩm giá con người là quà tặng Thiên Chúa ban(…). Ngoài ra, mỗi người cũng cần được huấn luyện để có lương tâm ngay chính. Thật vậy, một trong những điều cấp thiết người Công giáo phải nêu gương là tìm hiểu giá trị của lương tâm và thực hành theo tiếng nói lương tâm của mình” (số 5) 

Tại sao phải quan tâm cách riêng tới vấn đề lương tâm? Hội đồng giám mục trả lời: “ trong xã hội hiện nay, đôi khi nhu cầu sinh sống và phát triển đã kéo theo những hệ lụy làm cho lương tâm con người bị sai lệch hoặc bị mất phương hướng” (số 5 ). Nhận định của các giám mục thật đúng, nhưng có lẽ còn nhẹ nhàng và không muốn đi sâu xa hơn. Trong một bài suy nghĩ thêm như tôi đang cố gắng làm đây, có lẽ còn phải nói mạnh hơn rằng tình trạng suy thoái lương tâm hay ý thức đạo đức là rất nghiêm trọng. Con người ở đâu và thời nào cũng có kẻ tốt người xấu, nhưng khi cái xấu không những tìm cách lấn át cái tốt mà còn “chường mặt” ra khắp nơi như chuyện bình thường thì vấn đề là vô cùng nghiêm trọng.

Tôi thấy ý thức đạo đức không những méo mó mà hình như không còn nữa trong ba loại biểu hiện phổ biến hiện nay : tham nhũng thối nát, dối trá và thiếu ý thức công dân. Tham nhũng thối nát thường gắn với quyền lực. Cái gì cũng đòi ăn, cái gì cũng ăn được. Đến như tiền cứu trợ nạn nhân bão lụt, tiền trợ cấp người nghèo khổ cũng ăn chặn. Tham nhũng là bệnh của kẻ có chức có quyền, nhưng nó cũng tác động tiêu cực đến người dân, vì như người ta quen nói, cán bộ “có làm khó mới ló đồng tiền” , còn nhân dân thì “không bôi trơn làm sao chạy việc?”. Đây chỉ nói tới những chuyện nho nhỏ “thường  ngày ở huyện” mà thôi . Nhiều khi muốn vào một cơ quan, muốn chuyển một tờ đơn thôi, cũng phải “ biết điều” với anh gác cổng, anh cán bộ văn thư, đơn từ. Không làm không được. Riết rồi quen. Còn dối trá cũng thế, nó tràn lan hầu như trong mọi lãnh vực đời sống xã hội, kể cả nơi trồng người là ngành giáo duc đào tạo, như mọi người đều biết. Ở bẩn lâu ngày cũng quen, hơn nữa có khi còn lấy cái bẩn làm sạch, coi cái sạch là bẩn ! Nói dối thường xuyên cũng vậy. Trả lời một cuộc phỏng vấn báo Thanh Niên, ông Trần Quốc Thuận, Phó chủ nhiệm văn phòng Quốc Hội thẳng thắn nói: “ Cái lớn nhất bị mất, đó là đạo đức. Chúng ta sống trong một xã hội mà chúng ta phải tự nói dối với nhau để sống. Nói dối đã trở thành thói quen hằng ngày của xã hội Việt Nam. Thói quen đó lặp đi lặp lại nhiều lần thành “đạo đức”, mà cái “đạo đức” đó là rất mất đạo đức. Đó là một cái nguy nhưng tôi thấy ít người quan tâm.”

Sau cùng ,tôi cho rằng ý thức công dân rất kém hiện nay cũng là một biểu hiện của ý thức đạo đức đã cùng mòn. Người ta coi thường công ích, coi thường những qui định liên quan tới lợi ích chung, tới quyền lợi của kẻ khác và trật tự công cộng, tiêu biểu nhất là hiện tượng vô kỷ luật trong giao thông trong các thành phố. Ai cũng dạy con cái phải ngoan ngoãn, chăm chỉ cả khi không có cha mẹ, thầy cô bên cạnh mình, nhưng khi lái xe ngoài đường, ai cũng ngó trước ngó sau, nếu thấy cảnh sát thì tuân hành luật lệ nghiêm túc, nếu không thì mạnh ai nấy chạy bát nháo. Trong xã hội ta, rất nhiều người đã đánh mất lòng tự trọng và không còn biết xấu hổ khi làm điều sai quấy. Đó là một bằng chứng về việc không còn ý thức  đạo đức nữa.

Chúng ta đang cố chạy nhanh trên con đường phát triển kinh tế, nhưng rất chậm chạp trong việc xây dựng con người “đạo đức’. Đạo đức “làm người” chứ không phải đạo đức chính trị mà thôi. Chính trị nhiều khi có thể ngược với “đạo đức” . Nói cho cùng, phát triển tinh thần, phát triển đạo đức còn quan trọng hơn phát triển vật chất, phát triển kinh tế. Nếu ý thức đạo đức mà cứ tụt dốc như thế này thì công nghiệp hóa, hiện đại hóa sẽ có ý nghĩa gì, ích lợi gì thực sự cho dân tộc ?

Đối với người công giáo, rèn luyện lương tâm và nhất là sống theo lương tâm ngay chính là một bổn phận thường xuyên bất kể ở đâu, hoàn cảnh nào, lúc nào. Vì tiếng nói lương tâm là tiếng nói của Chúa. Tiếng nói đó bảo chúng ta phải yêu mến và làm điều lành lánh điều dữ. Nó còn chỉ cho biết trong từng trường hợp cụ thể, phải làm điều gì và tránh điều gì. Lương tâm là lề luật chính Chúa ghi khắc vào trong trái tim con người, không phải con người tự đặt ra cho chính mình để rồi có thể muốn theo hay không, muốn duy trì hay từ bỏ tùy ý (x. Hiến chế Vui Mừng và Hy vọng của công đồng Vaticanô II, số 16). Chúng ta nghe theo lương tâm không chỉ vì sợ luật pháp, sợ bị trừng phạt nhưng vì kính sợ và yêu mến Chúa. Lương tâm ngay chính là lương tâm được chi phối bởi cái lề luật được Chúa ghi khắc vào lòng ta, không phải chỉ bởi những quy định tương đối, tạm thời và có thể thay đổi của các tập thể xã hội loài người. Chúa ghi khắc bằng cách nào ? Bằng hai cách: qua con đường tạo dựng, vì thế trí khôn tự nhiên có thể khám phá ra (lề luật tự nhiên) và qua con đường mặc khải siêu nhiên mà đức tin đón nhận. Người ta nói : lương tâm là con đẻ của Chúa và là con nuôi của xã hội. Nói “con đẻ” là nói nguồn cội, còn nói “con nuôi” là nói tới vai trò cần thiết của giáo dục trong gia đình và xã hội.

Đối với người kitô hữu Việt Nam, việc rèn luyện lương tâm và thực hiện lương tâm ngay chính không những là một bổn phận thường xuyên, mà còn là một đòi hỏi của sứ mạng làm chứng cho Chúa trong tình hình xã hội suy thoái về đạo đức hiện nay nữa. các giám mục dạy : Anh chị em hãy “nêu gương sáng … ngay chính tại gia đình cũng như giữa nơi mình sống” ( Thư chung 2006, số 5)

Lm Nguyễn Hồng Giáo, dòng Phanxicô


» Xem mục lục
» Xem các sách cùng thể loại
Món ngon gia đình
Món ngon gia đình

Các món ăn ngon, thông tin làm đẹp, chăm sóc bé.
Online Caro Game
Online Caro Game

Đọ sức với các cao thủ caro hàng đầu Việt Nam.